alt

Қостанай облысының әлеуметтік-экономикалық дамуы

Қостанай облысы Қазақстанның қарқынды дамып келе жатқан өңірі болып табылады. Облыс айтарлықтай экономикалық, өнеркәсіптік әлеуетке, тауарлар мен қызметтерді өткізудің үлкен нарығына, дамыған инфрақұрылымға, жоғары білікті кадрларға ие.

Қолайлы іскерлік климаттың маңызды факторы дамушы экономика болып табылады: облыстың жалпы өңірлік өнімі соңғы 10 жылда 5 есеге артты. Қостанай облысының негізгі Өңірлік өнімдері темір өнімдері, алюминий кені, асбест, ұн, ауыл шаруашылығы өнімдері, кондитерлік өнімдер және көлік құралдары болып табылады.

Облыста республиканың темір жол өнімдерінің 90% - дан астамы, темір кенді шекемтастар мен асбест 100% өндіріледі. Қазіргі уақытта облыс кәсіпорындарының сыртқы экономикалық байланыстарының географиясы 80 мемлекетті қамтиды. Облыстың сыртқы сауда айналымы 2019 жылы 2 276,2 млн. АҚШ долл.құрады, өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 13,2% - ға өсті (2 011,0 млн. АҚШ). Өнім негізінен Қытайға, Германияға, Ресей Федерациясына, Швейцарияға, Украинаға, Белоруссияға, Өзбекстанға және әлемнің басқа да елдеріне экспортталады. Импорттық өнімнің ірі жеткізушілері Ресей Федерациясы, Жапония, Қытай, Германия және басқалар болып табылады. 

Қостанай облысы-аграрлы-өнеркәсіптік аймақ. Қостанай облысының аумағы 19,2 млн гектарды құрайды. Облыс аймақтағы ірі астық шаруашылықтарының біріне кіреді.

Толығырақ...
  • Тарихы
  • Климаты мен табиғаты
  • Қалалары мен өнеркәсібі
  • Дін мен мәдениет
  • Денсаулық сақтау
  • Білім

Қостанай облысы 29 шілде 1936 жылы құрылған.

Облыста 16 аудан бар. Қостанай облысы солтүстік-батысы мен солтүстігінде Ресейдің Орынбор, Челябі, Қорған облыстарымен, шығысында және оңтүстік-шығысында Қазақстанның Солтүстік Қазақстан, Ақмола және Қарағанды облыстарымен, оңтүстік-батысында Ақтөбе облысымен шектеседі. Тұрғыны 886,2 мың адам, орташа тығыздығы 1 км²-ге шаққанда 4,5 адамнан келеді (2010). Облыста 100-ден астам ұлт өкілдері тұрады. Олардың ішінде 34,9% қазақтар, 41,2% - орыстар, 11,9% - украиналықтар, 3,8% - немістер, қалған 8,2% - басқа ұлттар (2008). Қостанай облысы халқының саны 881456 (2015 жыл)

Қостанай облысының әкімшілік, экономикалық, мәдени орталығы. Қазақстандағы аса ірі темір, әуе және автомобиль жолдары тораптарының бірі. Батыс Сібір ойпатының дала белдемі алып жатқан оңтүстік-батыс шетін құрайтын Қостанай жазығының орталық бөлігінде орналасқан. Тобыл өзенінің, оған Әбілсай мен Қостанай деген салалары құятын биік жарқабақты жағада орналасқан. Жерінің аумағы 8991 гектар Қалада жеңіл және тамақ өнеркәсіптері, бу және дизель отынымен жұмыс істейтін диірмендер, қасапханалар, тері заттары, т.б. пайда болды. 1917 – 19 ж. Қостанайда Кеңес өкіметі орнап, 1920 ж. сол кездегі Ақтөбе облысындағы өзімен аттас округтің, 1925 ж. губернияның, 1936 ж. жаңадан құрылған Қостанай облысының орталығына айналды.

Бүгінгі таңда мұнда жеңіл өнеркәсіпті құрайтын комвол-шұға комбинаты, «Большевичка» тігін, аяқ киім фабрикалары, тамақ өнеркәсібін құрайтын ет, сүт, ұн-жарма және нан комб-тары, құрылыс материалдар өнеркәсібінің темір-бетон комбинаттары мен қызыл және силикатты кірпіш заттары, құрылыс-монтаж құралымдар комбинат, машина жасау мен металл өңдеу өнеркәсібінің авиақозғалтқыш, автомобиль және ауыл шаруашылық техникасын жөндеу зауыттары, химия өнеркәсібінің химиялық талшық зауыты, электроэнергетика өнеркәсібіне қарасты жылу электр орталығы, автомобиль жөндеу зауыты, жиһаз жасау өнеркәсібі, жұмыс істейді.

alt
alt

Облыс климаты тым континеттік. Қысы суық және ызғарлы, қаңтардың орташа температурасы солтүстігінде -18-19°С, оңтүстігінде -16-17°С. Кейбір қатаң жылдары -40°С-тан да төмен болады. Қысы ұзақ, қар жамылғысы 5 айға дейін жатады. Жазы біршама ыстық, шілденің орташа температурасы 19-20°С. Кей жылдары 35-40°С-қа дейін жетеді. Жылдық жауын-шашынның орташа мөлшері солтүстіктен оңтүстікке қарай 300 мм-ден 170 мм-ге дейінгі аралықта, оның 70-75% -ы жылдың жылы мезгілінде жауады. Облыста қуаңшылық болып тұрады. Кейінгі 50 жылдың мәліметі бойынша қуаңшылық әр 10 жылда 3-4 рет қайталанған. Желсіз күндер аз. Желдің жылдық орташа жылдамдығы солтүстігінде 4-4,5 м/с-тан, оңтүстігінде 5-6 м/с-қа жетеді. Солтүстігінде оңтүстік-батыс және оңтүстік желдер, оңтүстігінде солтүстік және солтүстік-шығыс желдер басым.

Қостанай облысының аумағы үш ірі топырақ белдемінде орналасқан:

- солтүстік жағын қара топырақ, ал оңтүстік бөлігін сұр топырақ белдемі алып жатыр;

- қара және қоңыр қызғылт топырақтар облыстың солтүстік және орталық аудандарында егін шаруашылығы мен мал шаруашылығын өркендетуге қолайлы.

Облыс жеріндегі топырақ жамылғысының бойлық бағытта белдемдік байланыстағы өсімдік жамылғысы таралған. Қостанай облысының солтүстік жіңішке бөлігін орманды-дала белдемі алып жатыр. Орманды жерлері негізінен әр түрлі бұталар өскен терек аралас қайыңды шоқтардан тұрады. Кей жерлерде олар едәуір алқапты қамтитын қайыңды орман өңірлерін құрайды. Дала белдемі әр түрлі шөбі басым селеу мен боздан тұрады, ал құрғақ дала белдемінде, негізінен, әр түрлі шөптер араласқан бетегелі-селеулі шөптер өседі. 

Дала және құрғақ дала белдемдерінің құмдақ топырақты жерлерінде қайың мен қарағайы басым Наурызымқарағай ормандары өскен. Наурызымқарағай шоқ орманы негізінде 1930 жылы мемлекеттік қорық (Наурызым қорығы) ұйымдастырылған. Облыстың жануарлар дүниесі әр түрлі. Жыртқыш аңдардан - қасқыр, түлкі, қарсақ, күзен жиі кездеседі. Ақ қоян, ор қоян, құм тышқаны, сарышұнақ, аламан тышқаны, қосаяқ секілді кеміргіштер көп тараған. Орманды дала белдемінде елік, оңтүстіктің шөлейтті жерлерінде ақбөкендер жайылады.

Облыста құстардың да сан алуан түрлері мекендейді. Қостанай облысы өзендер мен көлдерге бай. Өзендер Тобыл мен Торғай және Ұлы Жыланшық өзендерінің алабына жатады. Тобыл өзенінің алабына жататын өзендер (Үй, Тоғызақ, Әйет, Желқуар, Шортанды) бастауларын Орал маңы үстіртінен, ал Обаған өзені Торғай қолатының орталық тұсынан алады. Торғай алабындағы өзендер, негізінен, Торғай және оның салалары бастауларын Торғай үстіртінен (Өлкейек, Қабырға, Теке) және Сарыарқаның батыс беткейінен (Сарыөзен, Мойылды және Үлкен Дәмді, Жалдама, Қарынсалды, Тасты, Ащытасты, Қараторғай, Сарыторғай, Үлкен Сабасалды, Сабасалды, т.б.) алады. Облыстың қиыр оңтүстігінде Торғай өзені алабынан бастау алатын Ұлы Жыланшық өзені Жақсы Ақкөлге құяды. Қостанай облысында 7 мыңнан астам көл бар. Олар көбіне тұщы келеді. 

Тұзды көлдер Солтүстік Торғай жазығында, Сыпсыңағаш пен Торғай қолаттарының орталық тұстарында шоғырланған. Көлдердің ең ірілері Торғай қолатында (Сарықопа, Күйік, Ақсуат, Сарымойын, Құсмұрын, Алакөл, Теңіз, т.б.), облыстың солтүстік-шығысында (Қойбағар, Алабота, Тімтәуір, Жаншора, Биесойған, Сарыкөл, Сарыоба, Жасылбағар, Қарақамыс, Тоқта, т.б.), солтүстік-батысында (Шұбаркөл, Сасықкөл, Үлкен Бөрілі, Тоқтас, Жолжарған, т.б.), Солтүстік Торғай жазығында (Шыбындысор, Айқамыс, Қарасор мен Тентексор көлдер топтары, т.б.), Сыпсыңағаш қолатында (Қулыкөл, Кіндікті, Орқаш, Шоғыркөл, Мамыркөл, т.б.) және оңтүстігінде (Жалтырсор, Барақсор, Тентексор, Жаман Ақкөл, Жақсы Ақкөл, Ащы Ақкөл, т.б.) орналасқан. Кейбір тұзды көлдердің (Әулиесор, Сабынды, Қарабасты, Қарақалпақ, Жылысор, Балықты, Ақсуатсор, т.б.) емдік және курорттық маңызы бар.

Тобыл мен Торғай өзендеріне және олардың салаларында көптеген бөгендер мен суғару жүйелері салынған. Олар Тобыл өзені мен оның салаларында Жайылма, Жоғары Тобыл, Қаратомар, Қостанай, Желқуар, Шортанды бөгендері, Торғай өзенінде Албарбөгет суғару жүйесі мен Үлкен Дәмді өзеніндегі көлдетіп суғару жүйесі, т.б.

Жер асты сулары облыстың барлық жерінде бар. Олар мезо-кайназойдың құмды-сазды шөгінділері мен палеозой жыныстарында шоғырланған.


Қалалар мен өнеркәсібі

Қостанай облысы құрамында 5 қала Арқалық, Жітіқара, Лисаковск, Рудный,

Қостанай), 13 кент, 16 аудан бар, 808 ауылдық мекендер бар. Қазақстан Республикасында республикалық көлемнен 30% - ға дейін астық шығара отырып. Жыл сайын орта есеппен 1,5 млн.тонна көлемінде әлемнің 33 еліне, оның ішінде 21 алыс және 12 таяу шетелдерге экспортталады. Облыста жылына 2 млн тонна астық өңдейтін 70 диірмен кешені бар. Машина жасау маңызды негіз болып табылады экономика Қостанай облысының жетекші өнеркәсіп саласы өңір.

Машина жасаудың ірі ірі кәсіпорындары: «СарыарқаАвтоПром» ЖШС, «АгромашХолдинг KZ» ақ, «Композит Групп Казахстан» ЖШС, «Олжа Агротехмаш» ЖШС, «Дормаш» ЖШС, «Дон Мар» ЖШС, «Костанайский Тракторный завод» ЖШС болып табылады.

Жұмыс істеп тұрған ірі кәсіпорындар:

Кәсіпорындармен ауыл шаруашылығы техникасын, оған қосалқы бөлшектерді, комбайндарды, тракторларды, жеңіл және жүк автомобильдерін, автобустарды өндіру жүзеге асырылады. Қостанай облысында 5 қала құраушы кәсіпорын жұмыс істейді:

1. "Соколов-Сарыбай тау-кен байыту өндірістік бірлестігі" АҚ (Рудный қ.).

2. "Қостанай минералдары" АҚ (Жітіқара қ.).

3. "Комаровское тау-кен кәсіпорны" ЖШС (Жітіқара қ.).

4. "Қазақстан алюминийі" АҚ филиалы Торғай боксит кен басқармасы (Арқалық қ.).

5. "Қазақстан алюминийі" АҚ филиалы Краснооктябрь боксит кен басқармасы (Лисаковск қ.).

Индустриялық аймақ және бизнесті дамыту институттары

Ростани облысының экономикалық саясатының негізгі басымдылығы инвестицияларды тарту және өңірде инвестициялық процесті дамыту үшін қолайлы жағдайлар жасау болып табылады. Қостанай қаласында аумағы 400 Га индустриялық аймақ дамуда.

Қазіргі уақытта индустриялық аймақ аумағында ауыл шаруашылығы машиналарын жасау саласында 2 жоба іске қосылды («Беларус» және «Кировец» тракторларын өндіру). Агроөнеркәсіп кешені мен машина жасау саласындағы жобалар іске асырылу сатысында.

Индустриялық аймақтың аумағында орналастырудың екі нұсқасы ұсынылады: гринфилд-алаң-инженерлік инфрақұрылымды жеткізумен жер учаскесі және браунфилд-алаң-инженерлік инфрақұрылымды жеткізумен және дайын өндірістік үй-жаймен жер учаскесі. Инвесторға тек қана құрал-жабдықтарды алып, жұмыс істеуді бастау қажет.

Облыста бизнесті дамытудың мынадай институттары жұмыс істейді.

«Тобыл» ӘКК» АҚ-инвестицияларды тарту және инвестициялық, оның ішінде әлеуметтік жобаларды іске асыруға қатысу арқылы Қостанай облысының өсу нүктелерінде экономикалық белсенділікті ынталандыратын Өңірлік даму институты. Ұйымның мақсаты Қостанай облысының өсу нүктелерінде бизнес-бастамаларды қолдау және экономикалық белсенділікті ынталандыру болып табылады. 

 Қостанай облысының кәсіпкерлер палатасы – аумақтық бөлімшесі, ҚР Ұлттық кәсіпкерлер палатасының құрылған қалыптастыру мақсатында институционалдық негіздері өсуінің және одан әрі дамуының өтті. Кәсіпкерлер палатасы кәсіпкерлердің құқықтары мен мүдделерін қорғауға, бизнес жұмысының заңнамалық және өзге де нормативтік ережелерін қалыптастыру процесіне барлық кәсіпкерлерді кеңінен қамту мен тартуды қамтамасыз етуге бағытталған. Палатаның қызметі іскерлік, инвестициялық ахуалды және тұрақтылықты жақсартуға, өңірде кәсіпкерлікті жүргізу үшін жағдайларды дамытуға бағытталған. 

«Даму» КДҚ» АҚ – «Даму» Қорының филиалдары Қазақстан Республикасының барлық аймақтарында жұмыс істейді, жергілікті кәсіпкерлермен, қоғамдық ұйымдармен және жергілікті атқарушы билік органдарымен айтарлықтай жұмыс тәжірибесі бар. Ұйымның миссиясы Қазақстан Республикасында шағын, шағын және орта кәсіпкерлікті қолдаудың кешенді және тиімді құралдарын іске асыру арқылы тұрақты дамытуда белсенді рөл болып табылады.

«KAZAKH INVEST» ҰК» АҚ РП - ұйымның мақсаты экономиканың басым секторларына шетелдік инвестицияларды тарту және инвестициялық жобаларды кешенді сүйемелдеу арқылы Қазақстан Республикасының Тұрақты әлеуметтік-экономикалық дамуына жәрдемдесу болып табылады. Қостанай облысы Қазақстандағы ең ірі егін және мал шаруашылығымен айналысатын аймақ. 

Мұнда республиканың 18%-ға жуық егіс алқабы және 13%-дай ірі қара малы шоғырланған. Ауыл шаруашылығы жерінің жалпы аумағы 19,6 млн. га, оның 5659,3 мың га-сы егістік жер, 351,6 мың га-сы шабындық, 120,7 мың га-сы жайылым.

Қостанай облысында 381 кітапхана, 1525 клуб бірлестіктері, 3 театр, 10 мұражай қызмет жасауда.

Облыс азаматтарын тегі, ұлты, тілі, дінге көзқарасы, әлеуметтік жағдайы бойынша бөлмей, олардың құқықтары мен бостандықтарының тең дәрежеде сақталынады. Қазақстан халықтарының ұлттық мәдениетін, тілдерін және салт-дәстүрлерін жан-жақты дамыуда. 

Облыс аумағында өмір сүретін ұлт өкілдері арасында достық қарым-қатынасқа бағытталған мемлекеттік саясат құру бойынша ұсыныс жасау және теңқұқылық принципі негізінде олардың рухани-мәдени жаңғыруына және жан-жақты дамуына үлес қосуда.

Қостанай облысында 879 134 адам, 100-ден аса ұлт өкілдері өмір сүреді. Олардың ішінде: қазақтар – 39,9 %, орыстар – 41,4 %, украиндықтар – 8,4 %, немістер – 3,1 %, татарлар – 1,8 %.

Достық Үйі шаңырағының астында 17 этномәдени бірлестік бар:

1. Қостанай облысының орыс қауымдастығы.

2. «Шарк» тәжік-өзбек этномәдени бірлестігі.

3. Қостанай облысының «Возрождение» неміс мәдени орталығы.

4. Қостанай облысының еврей этномәдени бірлестігі.

5. «Эребуни» армян этномәдени бірлестігі.

6. «Nadzieja» поляк этномәдени бірлестігі.

7. «Дуслык» татар-башқұрт этномәдени бірлестігі.

8. «Вайнах» шешен-ингуш этномәдени бірлестігі.

9. «Асаба» қырғыз этномәдени бірлестігі.  

10. «Асар» белорус-балтық жағалауы халықтарының этномәдени бірлестігі.

11. Қостанай облысындағы Орынбор казактарының қауымдастығы.

12. Қостанайдағы сібір казактарының орыс қауымдастығы.

13. «Бирлик» әзірбайжан этномәдени бірлестігі.  

14. Қостанай облысының кәріс этномәдени бірлестігі.

15. «Қостанай өнірінің зиялы азаматтар қоғамы» ҚҚ.

16. «Ахыска» түрік этномәдени бірлестігі.

Денсаулық сақтау және сауықтыру мекемелерінен 12 аурухана (облысы және қалалық клиник. аурухана, теміржолшылар мен балалар клиникалық ауруханалары, облыстық және қалалық емханалар, онкология, туберкулез, психиатриялық, венерология диспансерлер, сүйек туберкулезі санаторийі, қалалық трахомоздық аурухана), 6 акушерлік пункт, 131 дәріхана, облыстық радио-телестудиялар, стадион тұрғындарға қызмет көрсетеді.

Білім беру желісіне 808 ұйым кіреді, соның ішінде 186 балабақша, 12 жекеменшік шағын орталық (мемлекеттік емес), 488 мемлекеттік күндізгі жалпы білім беретін мектеп, 6 кешкі (ауысымдық) жалпы білім беретін мектеп, 5 жекеменшік (мемлекеттік емес) жалпы білім беретін мектеп, 34 колледж (25 мемлекеттік, денсаулық сақтау басқармасына қарасты 2 және 7 жекеменшік), 22 арнайы білім беру ұйымы, жетім балалар мен ата-анасының қамқорынсыз қалған балаларға арналған 9 ұйым, 45 қосымша білім беру ұйымы, 1 кәмелетке толмағандарды бейімдеу орталығы.

Мектепке дейінгі тәрбие.

Облыста 186 балабақша, оның ішінде 64 жекеменшік, жалпы білім беретін мектептердің жанындағы 393 шағын орталық оның ішінде 381 жалпы орта білім беретін мектептің жанында және 12 жекеменшік жұмыс істейді.

Жалпы орта білім беру

Жалпы орта білім бер ұйымдарының желісінде 506 мектеп, оның ішінде 488 мемлекеттік жалпы білім беретін мектептер, 6 – мемлекеттік арнайы білім беру ұйымдары, 6 – кешкі  

5 – жекеменшік мектеп. Мемлекеттік тілде оқытатын 118 мемлекеттік жалпы білім беретін мектептің жалпы санынан 114-сы аралас мектеп. Өңірде шағын жинақты мектептер басым екенін ескере отырып, қазіргі таңда оқу бағдарламаларын сәтті меңгеру мақсатында 20 ресурстық орталық жұмыс істейді.

Қосымша білім беру.

Облыста 45 қосымша білім беру ұйымы жұмыс істейді. Жалпы білім беретін мектептерде, қосымша білім беру ұйымдарында балалар мен жасөспірімдерді қосымша білім берумен қамту, оның ішінде спорт саласында, 96750 оқушыны немесе 90% құрайды. Облыста 48113 оқушыны немесе 45% қамти отырып 1757 үйірме және 48637 оқушы немесе 45% қамти отырып, жалпы білім беретін мектептер мен қосымша білім беретін ұйымдарда 1663 спорт секциясы жұмыс істейді. Жасөспірім тұлғасын әлеуметтендірудің негізгі факторы – бұл балалар мен жастар бірлестіктерінің қызметіне қатысу. Облыста балалар мен жасөспірімдер қозғалысымен қамтылған оқушылардың үлесі 72,4% құрайды. Қостанай облысының білім беру ұйымдарында 174 әскери-патриоттық клуб пен 271 әскери-патриоттық үйірме жұмыс істейді. Осы ұйымдар Қазақстан халқының тарихи-мәдени мұрасын сақтау мен насихаттау үшін түрлі іс-шараларды өткізеді.